پس از مرگ حجاج ، خلفا - مانند سليمان ، « 218 » عمر دوم « 219 » و هشام « 220 » - در ادارهء خراسان به طور مستقيم مداخله كرده و از خود حاكمى براى اين استان مىگماشتند . اما اين وضع حق نظارت عاليه حاكم بغداد را كاملا منتفى نمىكرد . گاهى اتفاق مىافتاد حكامى كه خليفه در خراسان گمارده بود ، فراخوانده شوند ، « 221 » و ابو مسلم از ورود يكى از حكام اموى به آسانى جلوگيرى كرد . « 222 » خلفاى اموى در مورد تشكيلات ادارى ايران به هيچ وجه كاملا آزادى عمل نداشتند ، آنان به اصولى پايبند بودند كه به كلّ نظام حكومتى آنها مربوط مىشد . آنان همراه با بناى دولتشان به‌عنوان يك دولت ملى - عربى ، به خصوصيّات شيوه زندگى اعراب نيز دلبسته بودند ، و در وهلهء اول تقسيم مردم به قبايل مجزا را به عنوان واقعيتى پذيرفتند . دشمنيهاى مكرّر و تلخ ، كه در آن قيس و كلب ( اعراب شمالى و جنوبى ) « 223 » و نيز قبايل زيردست درگير بودند ، مانع از آن مىشد كه اعضاء قبايل دشمن ، مشتركا در تشكيلات ادارى يك ولايت ، كنار يكديگر قرار گيرند . « 224 » به خوبى قابل درك بود كه از اين جنگهاى بىشمار ، كه ( مثلا در سال

--> ( 218 ) . طبرى ، تاريخ 2 ، ص 1284 ، 12 - 1306 . ( 219 ) . طبرى ، تاريخ 2 ، ص 1354 ، 1357 ( - ابن اثير ، الكامل ، ج 5 ، ص 20 ) ؛ ص 1417 و بعد ؛ 1438 ( سال 103 ه / 22 - 721 م ) . - همچنين در اين زمان براى حاكم بصره اتفاق افتاد : طبرى ، تاريخ 2 ، ص 1346 ( سال 99 ه / 18 - 717 م ) ؛ ص 1436 ( سال 103 ه / 22 - 721 م ) ؛ به خصوص خيلى واضح : 2 ، ص 1454 و بعد ( سال 104 ه / 23 - 722 م ) و 2 ، ص 1461 . ( 220 ) . طبرى ، تاريخ 2 ، ص 1497 ، 1501 ( سال 109 ه / 28 - 727 م ) ؛ 2 ص 1573 - ابن اثير ، الكامل ، ج 5 ، ص 68 ( سال 117 ه / 735 م ) ؛ طبرى ، تاريخ 2 ، ص 1659 ( سال 120 ه / 738 م ) . - خليفه به حاكم خراسان به وضوح دستور مىدهد ، كه با افراد مربوطه در بين النهرين ارتباط برقرار كند : طبرى ، تاريخ 2 ، ص 1504 ( سال 109 ه / 28 - 727 ) . ( سال 106 ه / 724 م حاكم عراق ، حاكم خراسان را منصوب كرد : بلاذرى : انساب الاشراف ، ج 5 ، ص 161 ) . ( 221 ) . همين كار را نيز خلفاء مىكردند و يا اينكه آنها و يا شيوه حكومتشان را سرزنش مىكردند : ابن اثير : الكامل ، ج 5 ، ص 81 ( سال 120 ه / 738 م ) . ( 222 ) . طبرى ، تاريخ 3 ، ص 71 و بعد ؛ دينورى : اخبار الطّوال ، ص 373 و بعد ( 223 ) . طبرى ، تاريخ 2 ، ص 289 ( سال 65 ه / 85 - 684 م ) ؛ 2 ، ص 489 ( سال 65 ه / 85 - 684 م : هرات ) ؛ 2 ، ص 1664 ( سال 120 ه / 738 م ) ؛ كتاب الاغانى / بولاق ، ج 10 ، ص 112 و بعد ( 224 ) . مطابق دستورات خليفه 85 ه / 704 م : ابن اثير : الكامل ، ج 4 ، ص 193 ، ج 5 ، ص 83 ( سال 120 ه / 738 -